Jakiś czas temu użytkownik Napoleon7 zamieścił na forum sporo informacji na temat okrętów wojennych z lat 1650-1792. Jako, że w mniej więcej tym okresie osadzona jest gra Empire: Total War, jak też walki morskie to ważny aspekt gry, postanowiliśmy skontaktować się z Napoleonem, w celu udostępnienia nam przez niego całego artykułu. Odpowiedział na naszą prośbę pozytywnie, wiec dziś publikujemy pierwszy z serii artykułów dotyczących okrętów wojennych z lat 1650-1792. Życzymy miłej lektury.

O  ile przełom XV/XVI wieku przyniósł budownictwu wojennomorskiemu rewolucję techniczną, o tyle przemiany jakie zaszły w połowie wieku XVII miały raczej charakter rewolucji organizacyjnej. Rewolucja przełomu XV/XVI wieku nastąpiła bowiem w wyniku upowszechnienia na okrętach uzbrojenia artyleryjskiego, co z kolei wymusiło daleko idące zmiany tak w konstrukcji okrętów wojennych jak i taktyce walki na morzu. Tymczasem w połowie wieku XVII w dziedzinie budownictwa okrętowego żadne gwałtowne zmiany nie nastąpiły. Owszem, okręty wówczas budowane różniły się wyraźnie od jednostek XVI-wiecznych, zmiany następowały jednak w sposób ewolucyjny i nie stanowiły w sensie jakościowym zmian kardynalnych. To co pozwala uznać połowę wieku XVII za cezurę istotną w historii tak budownictwa okrętowego jak i morskiej sztuki wojennej, związane jest przede wszystkim ze zmianami politycznymi jakie zaszły mniej więcej w tym czasie w większości państw europejskich.

Jeszcze w pierwszej połowie XVII wieku zasadniczą część sił zbrojnych każdej armii stanowili najemnicy werbowani w miarę potrzeby i możliwości finansowych danego państwa na czas trwania działań wojennych. Stałe siły zbrojne ograniczały się do jednostek gwardyjskich lub nielicznych oddziałów pełniących służbę w newralgicznych rejonach (jak np. polskie wojska kwarciane). W morskich siłach zbrojnych sytuacja wyglądała podobnie – stałe siły zbrojne stanowiły tzw. „okręty królewskie” będące najczęściej jedynymi okrętami wojennymi w pełnym tego słowa znaczeniu. Ze względu jednak na koszty ich budowy oraz utrzymania nie były one liczne, wobec czego w  przypadku wybuchu wojny uzupełniane były najczęściej doraźnie mobilizowanymi jednostkami handlowymi, mniej lub lepiej przystosowanymi do działań wojennych, które stanowiły gros sił zbrojnych. System taki, niezbyt odpowiadający rosnącym potrzebom pola walki, funkcjonował głównie ze względu na ograniczone możliwości finansowe ówczesnych państw, wciąż jeszcze zdecentralizowanych i nie w pełni potrafiących wykorzystać swój potencjał.

W połowie XVII wieku rozpoczął się jednak proces stopniowego wzmacniania władzy centralnej w większości państw europejskich. W jego rezultacie powstał nowy, zbiurokratyzowany aparat państwowy, którego możliwości fiskalne były nieporównanie większe niż starego, jeszcze na wpół feudalnego. Dzięki temu możliwym stało się powołanie do życia stałych i co najważniejsze licznych i zcentralizowanych armii zawodowych, których koszty utrzymania, jakkolwiek znaczne, nowoczesne państwa były w stanie pokryć. Podobny proces nastąpił w dziedzinie zbrojeń morskich. Stare, nieliczne floty królewskie uzupełniane zmobilizowanymi doraźnie statkami handlowymi, stopniowo zaczęły być zastępowane przez regularne floty wojenne złożone z jednostek budowanych wyłącznie w celach militarnych. Pojawienie się licznych, centralnie dowodzonych i zaopatrywanych flot wojennych, wymusiło szybko proces unifikacji tak klas okrętów jak i ich uzbrojenia, to zaś w krótkim czasie doprowadziło do modyfikacji obowiązującej taktyki walki na morzu – upowszechnienia szyku liniowego. Dopiero te fakty sprawiły, że pomiędzy morskimi siłami zbrojnymi początku i końca XVII wieku zaistniała ogromna różnica, która uzasadniała uznanie połowy wieku XVII za jeden z okresów przełomowych tak w dziedzinie budownictwa okrętowego jak i morskiej sztuki wojennej.

Prekursorem wspomnianych przemian w dziedzinie standaryzacji morskich sił zbrojnych była niewątpliwie Anglia, która proces ów zapoczątkowała jeszcze przed pierwszą wojną z Holandią w latach 1652-1654. Przebieg działań wojennych wykazał zdecydowaną przewagę regularnej marynarki, wobec czego, w wyniku zdobytych doświadczeń, od roku 1653 także Holendrzy rozpoczęli szeroko zakrojone zbrojenia dopasowując swe morskie siły zbrojne do nowego modelu organizacyjnego. W oparciu o doświadczenia wojen angielsko-holenderskich po roku 1663, gdy tekę ministra marynarki objął Colbert, także Francja rozpoczęła tworzenie własnej regularnej floty stając się wkrótce jedną z głównych potęg morskich. Państwa skandynawskie (Szwecja i Dania) nowy model organizacyjny wraz z wszelkiego tego konsekwencjami przyjęły na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych (ostatecznie po wojnie 1675-1678), Wenecja i Turcja zaś (a za nimi pozostałe państwa włoskie) po wojnie o Kretę w latach 1645-1669. Mniej więcej w tym samym czasie, po zakończeniu wojny wyzwoleńczej przeciw Hiszpanii w roku 1668, regularna flota „nowego wzoru” powstała także w Portugalii. Najpóźniej nowoczesna regularna flota wojenna powstała w Hiszpanii (po wojnie o sukcesję hiszpańską w latach 1701-1714) oraz w Rosji (po reformach Piotra I na przełomie XVII/XVIII wieku). W sumie jednak można przyjąć, że ujednolicenie klas okrętów, ich uzbrojenia i sposobów walki nastąpiło w większości państw europejskich do końca lat osiemdziesiątych XVII wieku, wyznaczając tym samym w historii wojen morskich i budownictwa okrętowego nową epokę.

Autor artykułu: Napoleon7