Rys historyczny
Zwycięstwo Sobieskiego pod Wiedniem z 1683 roku kończy pomyślną epokę w dziejach Rzeczypospolitej. Wraz ze śmiercią Jana III w 1696 roku rozpoczyna się powolny rozkład państwa.
Do władzy dochodzą przedstawiciele dynastii Sasów, której pierwszym reprezentantem był August II Mocny (1697-1704 i 1709-1733). Jego wybór na króla Polski w sposób jednoznaczny wskazywał na stopniowe uzależnienie kraju od obcych mocarstw. Przy elekcji swoje wpływy umocniła Rosja, popierająca Augusta i sprzeciwiająca się kandydaturze francuskiego księcia Conti. Nowy król Polski nie ukrywał swoich wielkich ambicji terytorialnych, czego przykładem było przystąpienie Rzeczypospolitej w 1700 roku do wojny ze Szwedami o historyczne terytoria Inflant. Konflikt ten prowadzony był przy współudziale Rosji, z którą August, jako władca Saksonii, podpisał antyszwedzkie przymierze. Wojna zwana północną szybko obnażyła słabość sił polskich. Szwedzkie zwycięstwa i niezadowolenie z rządów Sasa w kraju przyczyniły się do jego detronizacji w 1704 roku, zrzeczenia się przez niego praw do tronu i przejęciu władzy przez popieranego w Szwecji i Francji Stanisława Leszczyńskiego. W 1709 roku August wraca jednak do Polski i przy wydatnym wsparciu rosyjskiego cara Piotra Wielkiego ponownie obejmuje tron Rzeczypospolitej. W zamian za pomoc cara August II godził się na jego „wtrącanie się” w wewnętrzne sprawy Polski. Przykładem tego było zwołanie tzw. sejmu niemego w 1717 roku, na którym pod presją Rosji ograniczono liczebność armii polskiej, liczącej w tym czasie tylko 18 tysięcy bagnetów. Dla porównania, Austria i Rosja dysponowały ponad 100-tysięcznym wojskiem, a Prusy posiadały 40 tysięcy żołnierzy.
Po śmierci Augusta II Mocnego w 1733 władzę w kraju na 30 lat obejmuje jego syn, August III (1733-1763). W tym okresie w Polsce nie zostają przeprowadzone żadne istotne reformy, które podniosłyby kraj ze społecznej i politycznej zapaści. Rośnie natomiast bezpośrednia zależność Rzeczypospolitej od Rosji, mającej decydujące zdanie w prawie każdej kwestii dotyczącej sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej słabnącego państwa. Wojska rosyjskie stale stacjonowały na terytoriach Polski i w imię obrony jej interesów i bezpieczeństwa częstokroć grabiły oraz niszczyły jej rozległe obszary. Nie interesowało to specjalnie króla, przebywającego praktycznie cały czas w stolicy Saksonii, Dreźnie. Słabość władzy spowodowała stopniowy upadek obyczajów, czego przykładem jest słynne w tym okresie powiedzenie: “Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”. W tym okresie walkę między sobą toczyły liczne stronnictwa i rody magnackie. Nastąpił podział na stronnictwo prorosyjskie (rody Czartoryskich i Poniatowskich) oraz proniemieckie (ród Potockich). Wiele z tych grup próbowało wraz ze szlachtą obalić nieudolnego władcę i powołać ponownie na tron Polaka Stanisława Leszczyńskiego. Na drodze ku temu celowi stała Rosja, dążąca do maksymalnego osłabienia Rzeczypospolitej, nie godząca się na króla, który nie byłby podporządkowany Moskwie.
Po śmierci Augusta III przy porozumieniu Rosji i Prus doszło w 1764 do elekcji i wyboru na króla litewskiego stolnika Stanisława Augusta Poniatowskiego. Młody, niedoświadczony władca był idealnym narzędziem w rekach potężnych sąsiadów, coraz częściej mówiących otwarcie o potrzebie podziału rozległych terytoriów Rzeczypospolitej. Jak pisała wówczas rosyjska caryca Katarzyna II: Jest rzeczą nieodzowną, abyśmy wprowadzili na tron Polski Piasta dla nas dogodnego, użytecznego dla naszych rzeczywistych interesów, jednym słowem – człowieka, który by wyłącznie nam zawdzięczał swoje wyniesienie. W osobie hrabiego Poniatowskiego, stolnika litewskiego, znajdujemy wszystkie warunki niezbędne dla dogodzenia nam i skutkiem tego postanowiliśmy wynieść go na tron Polski. Pierwszy okres panowania Stanisława Augusta dawał mimo to pewne nadzieje na tak potrzebne reformy. W 1765 roku utworzono Szkołę Rycerską, mającą za zadanie szkolić młodych oficerów, stanowiących w przyszłości trzon polskiej armii. Król powołał również działające w każdym województwie Komisje Dobrego Porządku, których zadaniem było m.in. uporządkowanie prawa własności na obszarach miejskich. W 1765 roku przeprowadzono niezwykle istotną dla finansów państwa reformę monetarną.
Zmianie nie uległy nieproporcjonalne stosunki na linii Rzeczpospolita-Rosja. W 1768 roku podpisano traktat o wiecznej przyjaźni obu państw. Zapewniał on rzeczywisty protektorat cesarzowej Katarzyny II nad Polską. Stała się ona gwarantem nienaruszalności jej granic i poszanowania wewnętrznych praw kraju. Akt ten spowodował wielką burzę wśród przedstawicieli szlachty polskiej, obawiającej się zbytniego uzależnienia Polski od potężnego sąsiada. W związku z powyższym w lutym 1768 roku w miejscowości Bar na Podolu zawiązano Konfederację, której głównymi założeniami była detronizacja Augusta, obrona niepodległości Polski oraz wiary katolickiej.
Czteroletni konflikt zakończył się rozbiciem konfederatów, a co najważniejsze, dał ciche przyzwolenie sąsiadom Polski na rozpoczęcie procesu I rozbioru. Na mocy traktatu rozbiorowego podpisanego 5 sierpnia 1772 roku w Petersburgu przez Rosję, Prusy i Austrię, Rzeczpospolita traci ze swojego pierwotnego terytorium 211 ty. km2 i 4,5 mln ludności. Niezwykle bolesną sprawą była utrata na rzecz Austrii ziem południowych (duże obszary Galicji zachodniej ze Lwowem) wraz z bogatymi żupami solnymi, stanowiącymi dotąd pokaźne źródło dochodów państwa.
Wstrząs, jaki przyniósł I rozbiór, przyczynił się do poprawy świadomości politycznej i obywatelskiej Polaków. W środowiskach bliskich królowi pojawiły się postulaty radykalnych reform. Ich urzeczywistnienie mogło jednak nastąpić dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych, kiedy to pojawiła się korzystna z polskiego punktu widzenia sytuacja międzynarodowa. Osłabieniu uległ sojusz rosyjsko-pruski, a w 1787 roku Katarzyna II rozpoczęła kolejną wojnę z Turcją, co zachęciło Szwecję do próby zajęcia północnych terytoriów Rosji. Stanisławowi Augustowi udało się nakłonić carycę do zgody na zwołanie sejmu, zdolnego do przeprowadzenia konkretnych reform.
Sejm ten, zwany Wielkim, rozpoczął obrady w 1788 roku. Owocem jego prac było opracowanie i ogłoszenie 3 maja 1791 konstytucji, zwanej Ustawą Rządową. Konstytucja 3 maja wprowadziła zasadnicza reformę ustroju Rzeczypospolitej. Była pierwszą na kontynencie europejskim, a drugą w świecie (po amerykańskiej) spisaną ustawą zasadniczą, określającą ustrój państwa. W porównaniu z konstytucją Stanów Zjednoczonych oraz późniejszą konstytucją Francji polska Ustawa Rządowa z 1791 roku wydawać się mogła mało radykalna i niezbyt konsekwentna. Ponieważ pilniejszą sprawą było wówczas powstrzymanie rozkładu państwa i ratowanie jego niepodległości, reformy polityczne przeważyły nad społecznymi. A jednak w stosunku do anarchii i samowoli panującej w Rzeczpospolitej w XVIII wieku konstytucja ta stanowiła niezwykle doniosły krok naprzód. Z najważniejszych reform zawartych w ustawie wymienić należy: powołanie 100 tysięcznej armii, wprowadzenie dziedzicznej monarchii oraz nowe prawa dla miast.
Uchwalenie konstytucji zaszkodziło interesom wielkich rodów magnackich oraz państw ościennych. Największą krytykę względem ustawy przypuścili przywódcy prorosyjskiego stronnictwa hetmańskiego, którzy zdecydowali się 14 maja 1792 roku na założenie w Targowicy konfederacji, sprzeciwiającej się zaistniałym zmianom. Zgłosili się jednocześnie do Katarzyny II z prośbą o obronę dawnych przywilejów. 18 maja 1792 roku ponad 100-tysięczna armia rosyjska wkroczyła na ziemie Rzeczypospolitej. Trzykrotnie mniej liczne wojska polskie nie były w stanie w pełni przeciwstawić się natarciu. W zwycięstwo nie wierzył również król, decydując się ostatecznie na przystąpienie do obozu konfederatów.
Z zaistniałej sytuacji nie mogli nie skorzystać agresywni sąsiedzi, decydując się na II rozbiór Polski. Wzięły w nim udział tylko Rosja i Prusy, gdyż Austria zmagała się z rewolucyjną Francją. Konwencję rozbiorową podpisano dnia 23 I 1793 roku. Rzeczpospolita utraciła kosztem Prus Gdańsk i Toruń oraz część Wielkopolski i Mazowsza. Rosjanie zajęli znaczące obszary Ukrainy i Białorusi. W czerwcu 1793 roku pod naciskiem rosyjskich bagnetów zebrał się w Grodnie sejm rozbiorowy, pieczętujący kolejny zabór. Polska ze znaczącego europejskiego państwa stała się politycznym i geograficznym „karłem” o powierzchni ok. 215 tys. km2 i 3,5 mln. ludności.
Większość członków stronnictwa proreformatorskiego wyjechała z Polski, a kraj czekał na przywódcę zdolnego do obrony resztek państwa. Na takiego przywódcę namaszczono Tadeusza Kościuszkę, uczestnika wojny o niepodległość USA oraz wojny z Rosją. Stanął on 24 III 1794 roku na czele powstania, będącego ostatnią próbą ratunku Polski przed całkowitą utratą państwowości. Pomimo początkowych sukcesów, Kościuszko, dysponujący słabo uzbrojoną, w większości chłopską armią, nie był w stanie osiągnąć zakładanego zwycięstwa. Klęska pod Maciejowicami 10 X 1794 roku ostatecznie pogrzebała losy powstania.
5 stycznia 1795 roku Austria i Rosja podpisały w Petersburgu trzecią i ostateczną umowę dzielącą terytorium Polski. Wkrótce przyłączyły się do niej Prusy. Austria zajęła ziemie między Bugiem, Wisłą i Pilicą wraz z Krakowem, Prusy – północne i zachodnie Mazowsze z Warszawą oraz część Podlasia i region Suwałk, Rosja zaś – Litwę z Wilnem i Wołyń. Stanisław August, wezwany przez Katarzynę II, wyjechał pod strażą rosyjską do Grodna, gdzie w listopadzie 1795 roku abdykował. Polska na 123 lata znika z map Europy i świata.