Rys historyczny
Pod koniec XVII w. Rosja, mimo wielkich sukcesów w wojnach z Polską (zajęcie Ukrainy Naddnieprzańskiej i wschodniej Białorusi), była państwem niezmiernie zacofanym. Na europejskich salonach uważano Rosję za kraj azjatycki i nie brano jej pod uwagę w rachubach politycznych. Sytuację gospodarczą pogarszał brak szerokiego dostępu do morza. Na tle rządów samowładnego Iwana IV Groźnego z II połowy XVI wieku, władza nowej dynastii Romanowów była słabsza; niezdolna do przeprowadzenia zasadniczych reform. Rosja była państwem o archaicznej strukturze gospodarczej, tkwiącej korzeniami we wschodnim feudalizmie, bez stałej armii i aparatu administracyjnego.
Sytuacja uległa daleko idącym zmianom w okresie panowania Piotra I, którego dzieło reform zaskarbiło mu przydomek „wielki”. Od dzieciństwa obserwując intrygi i terror na dworze cara Fiodora III, wyrósł Piotr na władcę w typie makiawelistycznym – pozbawionego skrupułów moralnych i za wszelką cenę realizującego pryncypia racji stanu. Oprócz siły charakteru i zdecydowania, cechowała młodego władcę fascynacja kulturą i dorobkiem cywilizacyjnym Zachodu. Silnym stronnictwem na jego dworze pozostawali niemieccy uczeni z podmoskiewskiego osiedla „Niemiecka Słoboda”. Chcąc poznać zachodni świat, Piotr I wyruszył w podróż po Europie. Zakamuflowany, imał się różnych zawodów, będąc m.in. kowalem, cieślą okrętowym czy artylerzystą. Przebywał w Brandenburgii, Saksonii, Niderlandach i Anglii. Powrócił z ogromnym bagażem doświadczeń, by zainicjować wielki plan modernizacji i europeizacji kraju.
Do reform kulturowo-cywilizacyjnych należy zaliczyć zmianę kalendarza. Wprowadzony porządek juliański zadecydował o zmianie całego rytmu życia w Rosji, wyznaczanego dotąd przez obrzędy religijne. W ślad za tym poszła walka z Cerkwią Prawosławną. Po śmierci ostatniego patriarchy Moskwy, car zlikwidował ten urząd, władzę przekazując w ręce synodu. W praktyce, sam, jako władca świecki i duchowy, stanął na czele organizacji kościelnej.
Kolejnym elementem reform była walka z bojarami. W odróżnieniu od Iwana IV terror nie miał jednak wszechogarniającej skali. Szlachta zobowiązana była jedynie do przyjęcia zachodnich obyczajów, nauki języków obcych i posyłania synów do gruntownej nauki, co miało zapewnić obsadę powstającego aparatu administracyjnego. Szlachta uległa podziałowi na 14 kategorii, podług których miano dobierać pracowników biurokracji. Był to początek tzw. czynownictwa.
Likwidując Dumę Bojarską, Piotr Wielki powołał Senat Rządzący, całkowicie zależne od siebie ciało, złożone z magnaterii. Bojarzy mieli być odtąd jedynie urzędnikami oraz oficerami tworzącej się armii. Nowo budowane, w oparciu o zasady zachodnioeuropejskiej i szwedzkiej sztuki wojennej, siły zbrojne liczyły w 1700 r. 40 tys. ludzi. W szczytowym okresie wojny północnej z Karolem XII armia liczyła już ponad 100 tys. zawodowych żołnierzy.
Istotą panowania Piotra I było dążenie do zerwania ze starą, bojarską Rosją. Znalazło to wyraz w budowie nowej stolicy – Petersburga (1712 r.). Niemiecka nazwa miasta zawdzięczała swe pochodzenie ogromnym na dworze wpływom koterii niemieckich, złożonych z baronów inflanckich i mieszkańców osiedla Słoboda. Rosją interesowali się także najwięksi zachodni uczeni, jak Wolf i Leibniz, którzy pomogli w stworzeniu Petersburskiej Akademii Nauk (1725 r.).
Po niewyrażalnie dla państwa pożytecznym okresie rządów Piotra Wielkiego nastał okres przewrotów pałacowych, trwający aż do 1762 r. Władzę przejęła wówczas pochodząca ze spokrewnionej z Romanowami dynastii niemieckiej Katarzyna II. Była to władczyni dorównująca talentem Piotrowi. Uporządkowała ona sprawy gospodarcze państwa, nadała szlachcie samorząd terytorialny, wprowadziła jednolity podział administracyjny na gubernie i powiaty. W dziedzinie wojskowej stłumiła groźny bunt chłopski Jemieliana Pugaczowa (1773-75), a także doprowadziła do rozbicia państwa polskiego w latach 1768-95.