Rys historyczny
Sygnatariusze pokoju westfalskiego (1648) zadecydowali o utrzymaniu rozczłonkowania Rzeszy Niemieckiej na ponad 100 niezależnych hrabstw i księstw, bez wyraźnego hegemona. Jednym z takich państewek była Brandenburgia, zajmująca w połowie XVII wieku środkowe Niemcy oraz tzw. Prusy Książęce (Pomorze Zachodnie). Państwo było jednak słabe, a w latach wojny trzydziestoletniej padło łupem groźnych, zawodowych armii ościennych mocarstw. Przez kraj przetaczały się kolejno armie: szwedzka, austriacka i francuska, eksterminując ludność cywilną (ubytki sięgały 30% na wsi) i dokonując trwałych spustoszeń materialnych. Po zakończeniu wojny wyraźnie zarysowała się konieczność zapewnienia księstwu odpowiednich narzędzi obronnych i gospodarczych.
Trafił się wówczas Brandenburgii pierwszy z długiego szeregu wybitnych władców, Fryderyk Wilhelm I, zwany później Wielkim Elektorem. W 1653 r. wymógł on na stanach szlacheckich (junkrowie, pruscy posiadacze ziemscy, byli wyjątkowo liczni i decydowali o obsadzie urzędu elektora) jednorazową daninę na stworzenie 20-tysięcznej, zawodowej armii. Jednocześnie zapewnił szlachcie immunitet podatkowy, z czego się w kolejnych latach wycofał. Powstał w ten sposób zalążek siły obronnej, a Brandenburgia nie była już bezsilna wobec obcych inwazji.
W 1657 r., kiedy w Polsce trwała wielka wojna ze Szwedami, książę Prus Królewskich, lennika Korony od czasu wojny 1519-21, zobowiązał się zerwać przymierze z Karolem Gustawem i podjąć walkę po stronie polskiej. Ceną za zdradę sojusznika było jednak wieczyste zwolnienie Prus z obowiązku lennego (traktat welawski). Uwolnione Prusy Królewskie zaoferowały swoje usługi jako państwo lenne Brandenburgii. W ten sposób rozwijające się państwo uzyskało wielkie terytoria zależne na wschodzie, przecinane jednak przez pas ziem Pomorza Gdańskiego.
Fryderyk Wilhelm I wytrwale budował tymczasem, równolegle ze strukturami wojskowymi, zależny od nich aparat administracyjny. Na czele zorganizowanej w najdrobniejszych szczegółach machiny biurokratycznej, obsadzanej przez junkrów i bogatych mieszczan, postawiono Generalny Komisariat Wojny. Cała gospodarka pracowała nad podniesieniem potencjału militarnego kraju, a mianowany przez księcia zwierzchnik GKW był jednocześnie szefem sztabu, ministrem wojny i zarządcą skarbu. Powiadano już wówczas, że Brandenburgia-Prusy to nie państwo z silną armią, tylko „armia, która obudowała się państwem”. Aparat biurokratyczny, będący powolnym narzędziem bezwzględnego despotyzmu księcia-elektora, gwarantował sprawną organizację, armia zaś – bezpieczeństwo i spoistość państwa.
Gwałtowny rozwój zmilitaryzowanych Prus nastąpił jednak w okresie panowania „króla-kaprala”, Fryderyka I Wielkiego, który w 1713 r. koronował się na króla Prus. Rozbudowie armii, liczącej w momencie rozpoczęcia wojny o sukcesję austriacką już 100 tys. świetnie wyszkolonych wojaków, towarzyszyła konsolidacja administracji. Urzędnicy stali się zamkniętym, hermetycznym stanem, rekrutowanym spośród szlachty i burżuazji. Dla potrzeb wojskowych Fryderyk I podzielił państwo na okręgi zwane kantonami, z których każdy oddział werbował corocznie rekruta. Unarodowiło to armię, której immanentną cechą była żelazna dyscyplina i drakońskie kary za niesubordynację. Pruski żołnierz, poddany okrutnemu chwilami drylowi, bardziej niż wroga bał się własnego oficera. Żołnierze chwalili sobie jednak służbę, otrzymywali bowiem wysoki i punktualny żołd. Fryderyk jako pierwszy zadbał o uposażenie odchodzących ze służby weteranów; roztoczył też opiekę nad sierotami i wdowami po poległych.
Następca „króla-kaprala”, Fryderyk II, przesądził o omnipotentnym (wszechwładnym) charakterze zmilitaryzowanego organizmu. Tytułując się „pierwszym sługą państwa”, Fryderyk II odnajdywał misję tej służby w organizowaniu i dekretowaniu każdej możliwej dziedziny życia (w tym prywatnego). Służebność jednak oznaczała także troskę o podniesienie kulturalne społeczeństwa. Miał temu służyć wprowadzony w 1763 r. powszechny obowiązek szkolny, a także przypadająca na 1794 r. kodyfikacja prawa brandenburskiego. Równocześnie postępował rozwój gospodarczy, odbywający się w duchu merkantylizmu, cechujący się jednak wysoką dynamiką. Prowadzono akcje kolonizacyjne, zasiedlano nieużytki, budowano melioracje, drogi i magazyny żywności. Oświecony absolutyzm Fryderyka II znajdywał wyraz także w polityce religijnej. Do końca panowania zdołał rozciągnąć zwierzchnictwo nad Kościołami: prawosławnym oraz katolickim, przejętym na polskich ziemiach po I rozbiorze.
Żelazna polityka gospodarcza i wojskowa zapewniła Prusom ekspansję. Zdobyty w 1740 r. Śląsk, który stał się gospodarczym zapleczem państwa, to być może najważniejszy nabytek terytorialny dla całego XVIII w. i czasów późniejszych. Obrona zdobyczy w wojnie siedmioletniej i nowe nabytki terytorialne kosztem Polski umożliwiły Prusom awans do ekskluzywnego grona kontynentalnych mocarstw.