Rys historyczny
XVII wiek przyniósł Portugalii zahamowanie szybkich postępów kolonialnych. Po uniezależnieniu się od rządzonej przez Habsburgów Hiszpanii było to państwo o podobnej strukturze politycznej, społecznej i gospodarczej, ze znacznie silniejszą niż w pozostałych krajach Europy Zachodniej pozycją duchowieństwa oraz nieograniczonymi uprawnieniami władzy królewskiej. Dwie odrębne epoki w dziejach XVIII-wiecznej Portugalii wyznacza panowanie zachowawczego Jana V (1706-50) oraz jego wyjątkowo nieudanego następcy, Józefa I (1750-77), w czasach którego doszło do głębokich reform wewnętrznych, zrealizowanych przez wszechwładnego ministra, znanego w historiografii pod imieniem: markiz de Pombal.
Odwrotnie niż we Francji czy zwłaszcza Wielkiej Brytanii, portugalska kolonizacja tylko na początku była udziałem spontanicznej inicjatywy nowych warstw społecznych: poszukującej innowacyjnych dróg zysku arystokracji i kontrolującej zamorski handel burżuazji. Już w XVI wieku eksploatacja kolonialnych terytoriów znalazła się pod ścisłym nadzorem państwa. Do prywatnej kasy królewskiej trafiała piąta część wartości szlachetnych kruszców, wydobywanych w kopalniach złota, srebra czy diamentów w Ameryce Południowej. Kontrolę nad handlem w znacznej mierze przejęli jezuici, dla których akumulacja kapitału, tak powszechny obiekt wysiłków świeckiej burżuazji w innych państwach, nie była priorytetowym celem. Napełniały się za to skarbce zakonu, pozostającego w nieformalnym przymierzu z monarchią. W zyskach z kolonizacji partycypowali także członkowie zakonów rycerskich, tworzących tzw. komandorie – podstawowe jednostki administracyjne na terytoriach zależnych. Dziedzicznym mistrzem wszystkich zakonów był król, cały aparat fiskalny kolonii pracował zatem na potrzeby skarbu państwa. Kolonizacja, od początku podporządkowana potrzebom państwa, w rzeczywistości zaspakajała atawistyczne dążenia wąskiej elity duchowieństwa, arystokracji i królewskiego dworu. W takich warunkach nie było mowy o szybkim rozwoju metropolii, nastawionej wyłącznie na ekstensywną eksploatację zależnych obszarów.
Na kontynencie Portugalia od początku XVIII wieku prowadziła ożywiony handel z Anglią. Na mocy podpisanego w 1703 roku traktatu lorda Methuena Portugalia, w zamian za dostawy wysokogatunkowego wina, uzyskała preferencyjne warunki importu angielskich towarów. Często rezygnowano z uprawy zboża na rzecz tworzenia większej liczby winnic. Szybko doprowadziło to do zastoju w rolnictwie, które było podstawowym źródłem utrzymania ludności. Cykle gospodarcze osiemnastowiecznej Portugalii wyznaczały dotkliwe kryzysy zbożowe, stwarzające zagrożenie głodu dla populacji wiejskiej na terenie całego kraju. Doszło do paradoksalnej sytuacji: wobec kryzysu uprawy coraz więcej chłopów decydowało się na emigrację do Brazylii. Rolnicze tereny kolonii były bogatsze niż nastawione wyłącznie na zaspakajanie potrzeb eksportu obszary metropolii.
Głównym celem polityki wewnętrznej Jana V było przejęcie kontroli nad obsadą stanowisk kościelnych. Monarcha dawał w ten sposób wyraz tendencjom obecnym także w innych państwach Europy: dla oświeconego absolutyzmu, choć model władzy praktykowany w Portugalii częściowo tylko spełniał jego wymogi, jednym z najważniejszych zadań było przejęcie kontroli nad wszystkimi strukturami, działającymi niezależnie od monarchii. Na czele tej listy pozostawał Kościół katolicki oraz zakony, wśród których prym dzierżyli niezmiennie jezuici. Swobodę w rozdawaniu kościelnych synekur reprezentantom dworskiej kamaryli uzyskał pod koniec panowania, w Rzymie zaś wybłagał dla siebie i swoich sukcesorów miano „arcywiernych”.
Śmierć Jana V w 1750 roku to kres pewnej epoki w dziejach Portugalii i jednocześnie zapowiedź głębokich reform wewnętrznych. Tron objął zapóźniony umysłowo, niezdolny do samodzielnego rządzenia Józef I, szybko zdominowany przez swojego sekretarza stanu, Sebastiao Jose Carvahlo e Mello. Ten niezwykle energiczny i posiadający jasną wizję zmian polityk znany miał być jako markiz de Pombal. Karierę rozpoczynał jako ambasador królewski w Anglii i Austrii. Wyniósł stamtąd mnóstwo obserwacji dotyczących dróg rozwoju państwa, mogącego liczyć na zasoby kolonii. Wnikliwie analizował także budowę aparatu administracyjnego i sądowniczego w Austrii, której władcy, Maria Teresa i jej syn Józef, konsekwentnie dążyli ponadto do likwidacji potęgi kleru i podporządkowania jego interesów sprawom państwa. Jako sekretarz stanu, faktycznie sprawujący niepodzielną władzę, podjął próbę realizacji w Portugalii wszystkich podpatrzonych na europejskich dworach reform społecznych i ustrojowych.
Rozpoczął od przejęcia kontroli nad aparatem Świętej Inkwizycji, tradycyjnie pozostającym w rękach dominikanów. Wykorzystując stary antagonizm, traktował sądy inkwizycyjne jako instrument w walce z jezuitami. Dążenie do pozbawienia wpływów tej ponadnarodowej organizacji było wówczas powszechnym celem rządów większości państw Europy: Hiszpanii, Francji, Austrii i Prus. Prześladowania jezuitów i sympatyzującej z Kościołem arystokracji odbywały się przy akompaniamencie wystąpień postępowych filozofów Oświecenia. Represje znacznie przybrały na sile od 1758 roku, kiedy to odbył się nieudany zamach na Pombala. Konfiskaty i aresztowania objęły kilkanaście tysięcy osób ze stanu duchownego. Nadzorowi poddano działalność innych zakonów i wszelkich bractw religijnych, ograniczono prawo przekazywania Kościołowi dóbr w ramach legatów; dążono także do likwidacji zależności portugalskiej hierarchii od Rzymu i przejęcia pełnego zwierzchnictwa nad Kościołem.
Zdobyte w ramach konfiskat środki posłużyły do stworzenia świeckiego szkolnictwa. W 1759 roku wprowadzono powszechny obowiązek szkolny. Nauczycielami w szkołach ludowych byli zakonnicy, którzy zadeklarowali lojalność dla nowego porządku. W miejsce jezuickiego kolegium powołano w 1761 roku Kolegium Szlacheckie, które stanowiło kuźnię kadr administracyjnych. Jego absolwenci wiązani byli przysięgą wierności wobec monarchii. Równolegle tworzono sieć instytucji odpowiedzialnych za cenzurę i kontrolę szkolnictwa.
Zabezpieczywszy swoją nieograniczoną władzę, rozpoczął Pombal reformy gospodarcze. Podstawowym celem było zapobieżenie kolejnym kryzysom żywnościowym. Pombal próbował podnieść gospodarkę rolną, zamykając winnice i wprowadzając w niektórych regionach Portugalii przymus uprawy ziemi. Omnipotentne państwo wkroczyło także w dziedzinę handlu kolonialnego, zaprowadzając monopol działających z polecenia monarchy kompanii, na wzór brytyjskiej Wschodnioindyjskiej Kompanii Handlowej. Prawo przewidywało wyłączny udział tych organizacji w całym handlu zamorskim, dającym państwu ogromne wpływy z podatków i ceł. W praktyce jednak nasileniu uległa kontrabanda, powodując ogromne straty skarbu. Do innych trwałych efektów polityki Pombala należy zaliczyć rozbudowę armii lądowej i floty, a także zezwolenie kreolskim elitom w Ameryce Południowej na udział w administracji.
Po śmierci Józefa I władzę przejęła księżna Maria, należąca do obozu zaciekłych wrogów Pombala. Doprowadziła ona do odsunięcia sekretarza i skazania go na karę śmierci w 1780 roku. Ułaskawiony, zmarł dwa lata później.
Jedną z pierwszych decyzji nowej królowej było zwolnienie około 4 tys. więźniów, oskarżonych o spiskowanie w czasach Pombala. Zakonom przywrócono niektóre skonfiskowane dobra; zadbano też o poprawę stosunków z Rzymem. Maria, podobnie jak Pombal, kładła wielki nacisk na rozwój oświaty, występując przy tym, jak na oświeconego monarchę przystało, w roli mecenasa kultury. W 1779 roku otwarto w Lizbonie Akademię Nauk. Zerwanie z polityką Pombala równało się jednak reakcji duchowieństwa i szlachty, prowadzącej do wskrzeszenia stosunków społecznych z okresu panowania Jana V. Cierpiąca na chorobę psychiczną Maria utraciła władzę w 1792 roku, a Portugalia stała się jedną z drugorzędnych aren przemian, rozpoczętych na Starym Kontynencie w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej.