Powszechnie uznaje się, iż odrębne Cesarstwo Zachodniorzymskie powstało na mocy postanowień z 395 roku n.e., w myśl których władać Imperium miało odtąd dwóch równorzędnych cesarzy w jego wschodniej i zachodniej części. Powstały twór miał nie przetrwać nawet 100 lat. W momencie formalnego powstania zresztą panowanie rzymskie na zachodzie Europy było czysto iluzoryczne. Obszary te, nękane nieustannymi najazdami barbarzyńców, traciły z wolna swój rzymski charakter, a kolejni władcy Cesarstwa Zachodniego, zaciągając barbarzyńców całymi oddziałami na służbę Imperium, stopniowo uzależnili się od ich najazdów.
W 364 roku, okresie tuż po pogańskiej reakcji za Juliana Apostaty, tron na Zachodzie przejął Walentynian I, na Wschodzie zaś – Walens. Walentynian w okresie swego panowania umocnił w toku walk z Alamanami granicę na Renie, położył także kres najazdom Piktów i Szkotów na północną Anglię. W następnych latach na arenie walki o schedę po Imperium Romanum pojawili się Hunowie. Wskutek ich uderzenia na Gotów za Dunajem, ci ostatni weszli w granice Cesarstwa, zatrzymując się w Tracji. Rzymianie byli wówczas zajęci odpieraniem poteżnego najazdu Alamanów, w czym uczestniczył bratanek cesarza Walensa, Gracjan. Po zadaniu klęski armii 40-70 tys. Alemanów ruszył Gracjan na pomoc swemu stryjowi, który zdecydował się w Tracji samodzielnie wydać bitwę obozującym Gotom. Pod Adrianopolem armia rzymska doznała druzgocącej klęski, Goci zaś rozlali się po całych Bałkanach. Bitwa ta stanowiła zapowiedź przyszłego losu Cesarstwa Zachodniego.
Powszechnie odtąd praktykowano zwyczaj osiedlania za cenę pokoju w granicach Imperium całych plemion barbarzyńskich. Praktyka ta, sporadycznie uskuteczniana już od zamętu okresu “trzydziestu tyranów” w III wieku n.e., z czasem doprowadziła do całkowitej barbaryzacji granicznych prowincji rzymskich. Kolejni cesarze zmagać się musieli nie tylko z nacierającymi bez ustanku barbarzyńcami, ale i niesubordynacją barbarzyńskich wodzów, zaciąganych na najemną służbę. Postępowała także barbaryzacja armii rzymskiej, w której już od czasów wczesnego pryncypatu służyli prawie wyłącznie rekruci spoza Italii, głównie z terenów Ilirikum. W IV i V wieku powszechny był już udział barbarzyńców sz prawego brzegu Renu i Dunaju w najściślejszej kadrze oficerskiej armii rzymskiej. Byli to na ogół żądni sławy i bogactwa awanturnicy, częstokroć mający dziwne “układy” ze swoimi ziomkami znad granicy. Oczywiste, iż taka armia nie jest w stanie bronić rozległych granic Cesarstwa Zachodniego.
Na przełomie IV i V wieku na arenę dziejów wkracza Alaryk, wódz Wizygotów, służący wraz ze swoimi wojownikami w roli rzymskiego najemnika. Kolejne konflikty z dowództwem i świadomość Alaryka, iż Rzym jest słaby, jak nigdy w historii, skłoniły barbarzyńskiego wodza do przyjęcia drogi konfrontacji. Już w 405 roku ledwo udało się, kosztem ściągnięcia legionów gallijskich i ogromnych zaciągów wśród barbarzyńców, powstrzymać według ówczesnych przekazów blisko 200-tysięczną hordę, która pod wodzą Radagajsa przekroczyła Dunaj, a następnie przez Przełęcz Brennerską wkroczyła do Italii. Najeźdźców udało się zatrzymać pod Florencją. Po tym wydarzeniu podjęto średnio udaną próbę oczyszczania armii z elementów germańskich, wystąpiono też przeciwko coraz bardziej powszechnemu zwłaszcza w Galii zjawisku tzw. bucellari – prywatnych drużyn zbrojnych, rekrutowanych przez różnych moznowładców przeważnie z Hunów i Germanów, których kilkutysięczne grupy pustoszyły rozległe krainy i które w każdej chwili mogły wystąpić przeciwko legalnej rzymskiej władzy.
Tymczasem rezydujący w 408 roku w Ilirii Alaryk otrzymał od władz rzymskich odmowę zapłaty za swoje usługi, co więcej – negatywną odpowiedź wydania racji żywnościowych. Mając świadomość, iż biedne prowincje iliryjskie nie zapewnią jego żołnierzom przetrwania, zdecydował się ruszyć na Italię. Nie niepokojony, dotarł pod mury Rzymu, budząc przerażenie w mieście, które od czasów Hannibala nie widziało pod swoimi murami obcych wojsk. Tym razem władze zdołały uratować się ogromnym okupem i osadzeniem na tronie kandydata Alaryka, Atallusa. Gdy okazało się, iż kandydat nie jest niezależny, Alaryk podjął 24 sierpnia 410 roku uderzenie na Rzym, zakończone sukcesem. Wieczne Miasto zostało zdobyte, co wywołało szok w ówczesnym świecie, połączony z mniemaniem, iż jest to kara za odstąpienie od wiary przodków.
W następnych latach Rzym pod panowaniem Honoriusza i przede wszystkim nieudolnego Walentyniana III podupadał coraz bardziej. Na arenę dziejów wkraczały takie postacie, jak król Wizygotów Teodoryk, władca Wandalów Gerceryk, Hunów – Attyla czy też “ostatni Rzymianim”, Aecjusz. Przeróżne układy, przymierza i starania ze strony światłego Aecjusza nie mogły powstrzymać ambicji młodego i genialnego w sztuce wojennej wodza Hunów, który zdecydował się rzucić wyzwanie Rzymianom. Pasmo jego sukcesów zakończyła dopiero bitwa na Polach Katalaunijskich w 451 roku, gdzie Aecjusz, korzystając z pomocy Wizygotów, Franków i Burgundów, zdołał pokonać Attylę. Jeśli nie liczyć mediolańskiego epizodu w kilka lat później, był to koniec kariery wodza Hunów. Krótko potem Aecjusz został w wyniku kolejnej intrygi pałacowej zamordowany w Rzymie. Bez silnego wodza Imperium nie było w stanie dłużej odpierać ataków coraz to nowych wrogów. Decydujący cios zadali Wandalowie pod wodzą Gerceryka, którzy już w poprzednich latach opanowali sporą część rzymskiej Afryki oraz Iberii. Po śmierci Walentyniana III na początku 455 roku władzę przejąl jeszcze bardziej odeń nieudolny Petroniusz Maksimus. Niestabilność nowej władzy uniemożliwiała Rzymowi sprawowanie supremacji nad “sojusznikami”, którym to mianem określano teraz różne barbarzyńskie plemiona, samowolnie osiedlone w granicach Cesarstwa, i zostawiała państwo na łaskę lub niełaskę ambitnych dowódców obcego pochodzenia, takich jak Gerceryk. Zdobył on miasto bez walki 31 maja 455 roku.
Stagnacja Cesarstwa Zachodniego trwać miała jeszcze nieco ponad 20 lat. W tym czasie kolejni władcy starali się ze zmiennym powodzeniem manipulować barbarzyńcami, co zaowocowało m.in. postępami militarnymi Wizygotów w Iberii i zmniejszeniu tam wpływów Wandalów. W 476 roku zbutnowani najemnicy z plemion Herolów, Turcylingów, Rugiów i Skirów obwołali “cesarzem” Odoakra, przedstawiciela tego ostatniego ludu. Wkrótce zdobył on Rzym, obalił młodocianego Romulusa Augustulusa, zapewniając mu notabene bezpieczeństwo i znaczną rentę, a następnie wysłał do Konstantynopola informację, iż odrębny cesarz na Zachodzie nie będzie już potrzebny. Formalnie zlikwidowano wówczas Cesarstwo Zachodniorzymskie, na gruzach którego tworzyły się nowe organizmy państwowe i rozpoczynała się historia polityczna Europy. Obalenie ostatniego cesarza nie wywołało jednak większego oddźwięku u ówczesnych Rzymian, przyzwyczajonych już do nieustannych przewrotów i zmian na szczeblach władzy. Wiara w rzymski uniwersalizm, umacniana przepowiednią Daniela, jakoby ostatni dzień istnienia świata miał być dniem rzymskiej supremacji, trwała nadal, doczekując się swoistej kontynuacji w zjednoczeniowej myśli Karola Wielkiego i późniejszym uniwersalizmie cesarzy niemieckich.
Niepodobna wymienić tu wszystkie przyczyny upadku Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie, odnieść się wypada zatem do kilku najważniejszych spraw. Przede wszystkim już od okresu Antoninów zaznaczał się silny kosmopolityzm i utrata ducha narodowości rzymskiej, przypieczęstowany edyktem Karakalli z 212 roku n.e., w myśl którego obywatelem rzymskim stawał się każdy mieszkaniec rozległego Imperium. Rzymskie obywatelstwo przestało być nagrodą, stało się czymś powszechnym. Pochodną kosmopolizmu w polityce państwowej było osiedlanie barbarzyńców wewnątrz Cesarstwa i późniejsza barbaryzacja granicznych prowincji.
Wraz z tym postępował wewnętrzny rozstrój gospodarczy Imperium, objawiający się w upadku rolnictwa, bazującego dotychczas na systemie pracy niewolniczej. Z czasem nowych niewolników wskutek braku podbojów po prostu zabrakło i obowiązki gospodarskie poczęli wykonywać tzw. koloni, chłopi, którzy rezygnowali z osobistej własności ziemi i w niepewnych czasach najazdów czy wojen domowych oddawali się w opiekę różnym możnowładcom. Tak powstawał, w zalążkowej postaci, system feudalny w Europie.
Upadała również gospodarka miast, głównie poprzez obecną nieustannie praktykę psucia przez kolejnych cesarzy monety. W celu podtrzymania wytwórczości organizowano systemy cechowe, które zabijały prywatną inicjatywę i pieczętowały gospodarczą stagnację miast w Imperium.
Niektórzy badacze uważają, iż doniosłe znaczenie dla upadku Cesarstwa Zachodniego miały reformy wojskowe dokonane jeszcze przez Dioklecjana, które nie tylko powiększały liczebnie armię, ale i dzieliły ją na oddziały graniczne (limitanei) oraz polowe – comitatenses. Żołnierze w oddziałach stacjonujących na granicach Imperium zmienili się w pół-żołnierzy, pół-rolników, co odbiło się znacząco na efektywności działań armii.
Część historyków za główną przyczynę upadku Zachodu podaje podział, dokonany w 395 roku, wskutek którego Cesarstwo Zachodnie zostało z biedniejszymi prowincjami, co wiązało się naturalnie z niższymi podatkami i mniejszą bazą towarowo-surowcową. Bezpośrednio o upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego zadecydowały najazdy V wieku. Zachód przyjął na siebie cały żywioł wędrówek ludów. Niezależnie od tego jednak, upadek Rzymu nie dokonał się w ciągu kilku lat, a kilku wieków, był procesem złożonym i wieloczynnikowym. Zainteresowanych zapraszamy do odpowiedniego działu historycznego na stronie.